અધ્યાય ૨ જો

જ્ઞાન અને યોગનું તત્ત્વ

સંજય બોલ્યા–

આમ તે રાંકભાવે ને આંસુએ વ્યગ્ર દૃષ્ટિથી
શોચતા પાર્થને આવાં વચનો માધવે કહ્યાં– ૧/૨

શ્રી ભગવાન બોલ્યા–

ક્યાંથી મોહ તને આવો ઊપજ્યો વસમી પળે
નહીં જે આર્યને શોભે, સ્વર્ગ ને યશ જે હરે ? ૨/૨

મા તું કાયર થા, પાર્થ, તને આ ઘટતું નથી;
હૈયાના દૂબળા ભાવ છોડી ઊઠ, પરંતપ. ૩/૨

અર્જુન બોલ્યા–

મારે જે પૂજવા યોગ્ય ભીષ્મ ને દ્રોણ, તે પ્રતિ કેમ હું રણસંગ્રામે બાણોથી યુદ્ધ આદરું? ૪/૨

વિના હણીને ગુરુઓ મહાત્મા
ભિક્ષા વડે જીવવું તેય સારું;

હણી અમે તો ગુરુ અર્થવાંછુ
લોહીભર્યા માણશું ભોગ લોકે ! ૫/૨


થાયે અમારો જય તેમનો વા–
શામાં અમારું હિત તે ન સૂઝે;

જેને હણી જીવવુંયે ગમે ના,
સામા ખડા તે ધૃતરાષ્ટ્ર-પુત્રો. ૬/૨


સ્વભાવ મેટ્યો મુજ રાંકભાવે,
ન ધર્મ સૂઝે, તમને હું પૂછું;

બોધો મ’ંર નિશ્ચિત શ્રેય જેમાં,
છું શિષ્ય, આવ્યો શરણે તમારે. ૭/૨


સમૃદ્ધ ને શત્રુ વિનાનું રાજ્ય
મળે જગે કે સુરલોકમાંયે;

તોયે ન દેખું કંઇ શોક ટાળે
મારી બધી ઇન્દ્રિય તાવનારો. ૮/૨


સંજય બોલ્યા–

પરંતપ, ગુડાકેશે આમ ગોવિંદને કહી,
”હું તો નહીં લડું’ એવું બોલી મૌન ધર્યું પછી. ૯/૨


આમ બે સૈન્યની વચ્ચે ખેદે વ્યાપેલ પાર્થને
હસતા-શું હૃષીકેશે આવાં ત્યાં વચનો કહ્યાં– ૧૦/૨


શ્રીભગવાન બોલ્યા–

ન ઘટે ત્યાં કરે શોક,ને વાતોજ્ઞાનની વદે !
પ્રાણો ગયા-રહ્યા તેનો જ્ઞાનીઓ શોક ના કરે. ૧૧/૨


હું તું કે આ મહીપાળો, પૂર્વે ક્યરે હતા નહીં,
ન હઇશું ભવિષ્યેયે એમ તું જાણતો રખે ૧૨/૨


દેહીને દેહમાં આવે બાળ, જોબનને જરા,
તેમ આવે નવો દેહ, તેમાં મૂંઝાય ધીર ના ૧૩/૨


સ્પર્શાદિ વિષયો જાણ, શીતોષ્ણ-સુખદુ:ખદા,
અનિત્ય, જાય ને આવે, તેને, અર્જુન, લે સહી ૧૪/૨


તે પીડી ન શકે જેને, સમ જે સુખદુ:ખમાં,
તે ધીર માનવી થાય પામવા યોગ્ય મોક્ષને ૧૫/૨


અસત્યને ન અસ્તિત્વ, નથી નાશેય સત્યનો;
નિહાળ્યો તે તત્ત્વદર્શીએ આવો સિદ્ધાંત બેઉનો ૧૬/૨


જાણજે અવિનાશી તે જેથી વિસ્તર્યું આ બધું;
તે અવ્યય તણો નાશ કોઇયે ના કરી શકે. ૧૭/૨


અવિનાશી, પ્રમાતીત, નિત્ય દેહીતણાં કહ્યાં
શરીરો અંતવાળાં આ તેથી તું ઝૂઝ, અર્જુન ૧૮/૨


જે માને કે હણે છે તે, જે માને તે હણાય છ,
બંનેયે તત્ત્વ જાણે ના, હણે ના તે હણાય ના ૧૯/૨


ન જન્મ પામે, ન કદાપિ મૃત્યુ,
ન્હોતો ન તે કે ન હશે ન પાછો :

અજન્મ, તે નિત્ય, સદા, પુરાણ,
હણ્યે શરીરે ન હણાય તે તો. ૨૦/૨


જે એને જાણતો નિત્ય, અનાશી, અજ, અવ્યય,
તે નર કેમ ને કોને હણાવે અથવા હણે ૨૧/૨


ત્યજી દઇ જીર્ણ થયેલ વસ્ત્રો,
લે છે નવાં જેમ મનુષ્ય બીજાં;

ત્યજી દઇ જીર્ણ શરીર તેમ,
પામે નવાં અન્ય શરીર દેહી ૨૨/૨


ન તેને છેદતાં શસ્ત્રો, ન તેને અગ્નિ બાલતો,
ન તેને ભીંજવે પાણી, ન તેને વાયુ સૂકવે ૨૩/૨


છેદાય ના, બળે ના તે, ન ભીંજાય, સુકાય ના :
સર્વવ્યાપક તે નિત્ય,સ્થિર, નિશ્ચળ, શાશ્વત ૨૪/૨


તેને અચિંત્ય, અવ્યક્ત, નિર્વિકાર કહે વળી;
તેથી એવો પિછાણી તે, તને શોક ઘટે નહીં. ૨૫/૨


ને જો માને તું આત્માનાં જન્મ-મૃત્યુ ક્ષણે ક્ષણે,
તોયે તારે, મહાબાહુ, આવો શોક ઘટે નહીં ૨૬/૨


જન્મ્યાનું નિશ્ચયે મૃત્યુ, મૂઆનો જન્મ નિશ્ચયે;
માટે જે ન ટળે તેમાં તને શોક ઘટે નહીં ૨૭/૨


અવ્યક્ત આદિ ભૂતોનું, મધ્યમાં વ્યક્ત ભાસતું;
વળી, અવ્યક્ત છે અંત, તેમાં ઉદ્વેગ જોગ શું ૨૮/૨


આશ્ચર્ય-શું કોઇ નિહાલતું એ,
આશ્ચર્ય-શું તેમ વદે, વળી, કો,

આશ્ચર્ય-શું અન્ય સુણેય કોઇ,
સુણ્યા છતાં કો સમજ ન તેને બ ૨૯/૨

સદા અવધ્ય તે દેહી સઘળાના શરીરમાં;
કોઇયે ભૂતનો તેથી તને શોક ઘટે નહીં ૩૦/૨


વળી, સ્વધર્મ જોતાંયે ન તારે ડરવું ઘટે;
ધર્મયુદ્ધ થકી બીજું શ્રેય ક્ષત્રિયને નથી ૩૧/૨


અનાયાસે ઉઘાડું જ સ્વર્ગનું દ્વાર સાંપડ્યું;
ક્ષરૈયો ભાગ્યશાળી જે તે પામે યુદ્ધ આ સમું ૩૨/૨


માટે આ ધર્મસંગ્રામ આવો જો ન કરીશ તું,
તો તું સ્વધર્મ ને કીર્તિ છાંડી પામીશ પાપને ૩૩/૨
અખંડ કરશે વાતો લોકો તારી અકીર્તિની;
માની પુરુષને કાજે અકીર્તિ મૃત્યુથી વધુ ૩૪/૨


ડરીને રણ તેં ટાળ્યું માનશે સૌ મહારથી;
રહ્યો સ્ન્માન્ય જેઓમાં તુચ્છ તેને જ તું થશે ૩૫/૨


ન બોલ્યાના ઘણા બોલ બોલશે તુજ શત્રુઓ;
નિંદશે તુજ સામર્થ્ય, તેથી દુ:ખ કયું વધું ૩૬/૨


હણાયે પામશે સ્વર્ગ, જીત્યે ભોગવશે મહી;
માટે, પાર્થ, ખડો થા તું, યુદ્ધાર્થે દૃઢનિશ્ચયે ૩૭/૨

લાભ-હાનિ, સુખો-દુ:ખો, હાર-જીત કરી સમ,
પછી યુદ્ધાર્થે થા સજ્જ, તો ના પાપ થશે તને. ૩૮/૨


કહી આ સાંખ્યની બુદ્ધિ, હવે સાંભળ યોગની;
જે બુદ્ધિથી થયે યુક્ત તોડીશ કર્મબંધન ૩૯/૨


આદર્યા વણસે ના ને વિઘ્ન ના ઊપજે અહીં;
સ્વલ્પેઆ ધર્મનો અંશ ઉગારે ભયથી વડા. ૪૦/૨


એમાં મનુષ્યની બુદ્ધિ એક નિશ્ચયમાં રહે;
અનંત, બહુશાખાળી બુદ્ધિ બુદ્ધિ નિશ્ચયહીનની ૪૧/૨


અલ્પબુદ્ધિજનો, પાર્થ કાઅમ-સ્વર્ગ-પરાયણ,
વેદવાદ વિશે મગ્ન, આવી જે કર્મકાંડની ૪૨/૨


જન્મ-કર્મ- ફળો દેતી, ભોગ-ઐશ્વર્ય સાધતી
વાણીને ખીલવી બોલે,”આથી અન્ય કશું નથી.” ૪૩/૨


ભોગ-ઐશ્વર્યમાં ચોંટ્યા, હરાઇ બુદ્ધિ તે વડે,–
તેમની બુદ્ધિની નિષ્ઠા ઠરે નહીં સમાધિમાં. ૪૪/૨


ત્રિગુણાત્મક વેદાર્થો, થા ગુણાતીત, આત્મવાન્ .
નિશ્ચિંત યોગ ને ક્ષેમે, નિર્દ્વંદ, નિત્ય-સત્ત્વવાન્ ૪૫/૨


નીર-ભરેલ સર્વત્ર તળાવે કામ જેટલું,
તેટલું સર્વ વેદોમાં વિજ્ઞાની બ્રહ્મનિષ્ઠનેચ ૪૬/૨


કર્મે જ અધિકારી તું, ક્યારેય ફળનો નહીં,
મા હો કર્મફળે દૃષ્ટિ , મા હો રાગ અકર્મમાં ૪૭/૨


કર યોગે રહી કર્મ, તેમાં આસક્તિને ત્યજી;
યશાયશ સમા માની –સમતા તે જ યોગ છે ૪૮/૨


અત્યંત હીન તો કર્મ બુદ્ધિયોગ થકી ખરે;
શરણું બુદ્ધિમાં શોધ, રાંક જે ફળ વાંછતાં. ૪૯/૨


બુદ્ધિયોગી અહીં છોડે પાપ ને પુણ્ય બેઉયે;
માટે થા યોગમાં યુક્ત, કર્મે કૌશલ્ય યોગ છે ૫૦/૨


બુદ્ધિયોગી વિવેકી તે, ત્યાગીને કર્મનાં ફળો,
જન્મબંધનથી છૂટી પોં’ચે નિર્દોષ ધામને. ૫૧/૨


મોહનાં કળણો જ્યારે તારી બુદ્ધિ તરી જશે;
સુણ્યું ને સુણવું બાકી બેએ નિર્વેદ આવશે ૫૨/૨


બહુ સુણી ગૂંચાયેલી તારી બુદ્ધિ થશે સ્થિર,
અચંચળ, સમાધિસ્થ, ત્યારે તું યોગ પામશે ૫૩/૨


અર્જુન બોલ્યા:

સમાધિમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો કેમ કેશવ?
બોલે, રહે, ફરે કેમ, મુનિ જે સ્થિરબુધ્ધિનો? ૫૪/૨


શ્રીભગવાન બોલ્યા–

મનની કામના સર્વે છોડીને, આત્મમાં જ જે
રહે સંતુષ્ટ આત્માથી, તે સ્થિતપ્રજ્ઞ જાણવો ૫૫/૨


દુ:ખે ઉદ્વેગ ના ચિત્તે,સુખોની ઝંખના ગઇ;
ગયા રાગ-ભય-ક્રોધ, મુનિ તે સ્થિરબુધ્ધિનો ૫૬/૨

આસક્ત નહીં જે ક્યાંય, મળ્યે કાંઇ શુભાશુભ;
ન કરે હર્ષ કે દ્વેષ તેની પ્રજ્ઞા થઇ સ્થિર ૫૭/૨

કાચબો જેમ અંગોને, તેમ જે વિષયોથકી
સંકેલે ઇન્દ્રિયો પૂર્ણ, તેની પ્રજ્ઞા થઇ સ્થિર ૫૮/૨

નિરાહારી શરીરીના ટળે છે વિષયો છતાં,
રસ રહી જતો તેમાં, તે ટળે પેખતાં પરમ ૫૯/૨


પ્રયત્નમાં રહે તોયે શાણાયે નરના હરે
મનને ઇન્દ્રિયો મસ્ત વેગથી વિષયો ભણી ૬૦/૨

યોગથી તે વશે રાખી રહેવું મત્પરાયણ,
ઇન્દ્રિયો સંયમે જેની, તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર ૬૧/૨


વિષયોનું રહે ધ્યાન તેમાં આસક્તિ ઊપજે,
જન્મે આસક્તિથી કામ, કામથી ક્રોધ નીપજે ૬૨/૨


ક્રોધથી મૂઢતા આવે, મૂઢતા સ્મૃતિને હરે;
સ્મૃતિલોપે બુધ્ધિનાશ, બુધ્ધિનાશે વિનાશ છે ૬૩/૨

રાગ ને દ્વેષ છૂટેલીઇન્દ્રિયે વિષયો ગ્રહે
વશેન્દ્રિય સ્થિરાત્મા જે, તે પામે છે પ્રસન્નતા ૬૪/૨


પામ્યે પ્રસન્નતા તેનાં દુ:ખો સૌ નાશ પામતા;
પામ્યો પ્રસન્નતાતેની બુધ્ધિ શીઘ્ર બને સ્થિર ૬૫/૨


અયોગીને નથી બુધ્ધિ, અયોગીને ન ભાવના;
ન ભાવહીનને શાંતિ,સુખ ક્યાંથી અશાંતને? ૬૬/૨


ઇન્દ્રિયો વિષયે દોડે, તે પૂઠે જે વહે મન,
દેહીની તે હરે બુધ્ધિ, જેમ વા નાવને જળે ૬૭/૨


તેથી જેણે બધી રીતે રક્ષેલી વિષયોથકી
ઇન્દ્રિયો નિગ્રહે રાખી, તેની પ્રજ્ઞા થઇ સ્થિર ૬૮/૨


નિશા જે સર્વ ભૂતોની, તેમાં જાગ્રત સંયમી,
જેમાં જાગે બધાં ભૂતો, તે જ્ઞાની મુનિની નિશા ૬૯/૨


સદા ભરાતા અચલપ્રતિષ્ઠ
સમુદ્રમાં નીર બધાં પ્રવેશે;

જેમાં પ્રવેશે સહુ કામ તેમ,
તે શાંતિ પામે નહીં કામકામી ૭૦/૨

છોડીને કામના સર્વે ફરે જે નર નિસ્પૃહ,
અહંતા—મમતા મૂકી, તે પામે શાંતિ, ભારત ૭૧/૨


આ છે બ્રહ્મદશા, એને પામ્યે ના મોહમાં પડે;
અંતકાળેય તે રાખી બ્રહ્મનિરવાણ મેળવે… ૭૨/૨



શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો’સાંખ્ય-યોગ’ નામનો બીજો અધ્યાય સંપૂર્ણ