અધ્યાય ૧૪ મો
ત્રિગુણ નિરૂપણ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા:

જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ જે જ્ઞાન, તે ફરી તુજને કહું,
જે જાણી મુનીઓ સર્વે પામ્યા સિદ્ધિ અહી પરં.
૧/૧૪
આ જ્ઞાન આશારી જેઓ પામે મુજ સમાનતા,
સર્ગકાળે ન તે જન્મે, પ્રલયે ન વ્યથા પામતા.
૨/૧૪

મારું ક્ષેત્ર મહદ્ બ્રહ્મ , તેમાં હું બીઈજ થાપું છું;
એ થકી સર્વ ભૂતોની લોકે ઉત્પત્તિ થાયછે.
૩/૧૪

સર્વ યોની વિષે જે જે વ્યક્તિઓ જન્મ પામતી,
તેનું ક્ષેત્ર મહદબ્રહ્મ, પિતા હું બીજ્દાયક.
૪/૧૪

તમો રજો તથા સત્વ, ગુણો પ્રકૃતિથી થયા,
તે જ અવ્યય દેહીને બાંધે છે દેહને વિષે.
૫/૧૪

એમાં નિર્મળ એ સત્ત્વ, દોષ હીન , પ્રકાશક,
એ બાંધે છે કરાવીને આસક્તિ જ્ઞાને સુખે.
૬/૧૪

તૃષ્ણા આસક્તિથી જન્મ્યો રાગ તે જ રજોગુણ,
દેહીને બાંધતો એ તો કરી આસક્ત કર્મમાં.
૭/૧૪

મોહમાં નાખતો સૌને ઉઠે અજ્ઞાનથી તમ;
દેહીને બાંધતો એતો નિદ્રા, પ્રમાદ, આળસે.
૮/૧૪

સુખમાં જોડતો સત્વ, કર્મમાં જોડતો રજ,
ને ઢાકી જ્ઞાનને જોડે પ્રમાદે તો તમોગુણ.
૯/૧૪

રજો-તમો દબાવીને સત્વ ઉપર આવતો;
રજો ગુણ તમો-સત્વ, તમ એ રાજ-સત્વને.
૧૦/૧૪

જ્યારે આ દેહમાં દીસે પ્રકાશ સહુ ઇન્દ્રિયે
ને જ્ઞાન પ્રગટે ત્યારે વધેલોં સત્વ જાણવો.
૧૧/૧૪

કર્મે પ્રવૃત્તિ, આરંભ, લોભ, નાં-શાંતિને સ્પૃહા,
રજોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઉપજે બધાં.
૧૨/૧૪

પ્રવૃત્તિ નાં, પ્રકાશે નાં, દીસે પ્રમાદ, મૂઢતા;
તમોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઉપજે બધાં.
૧૩/૧૪

સત્વની વૃદ્ધિ વેળાએ દેહી છોડે શરીર જો,
ઉત્તમ જ્ઞાનવાનો ના  નિર્મલા લોક મેળવે.
૧૪/૧૪
કર્મસંગી વિષે જન્મે, રાજમાં લય પામતાં:
મૂઢ યોની વિષે જન્મે, તમમાં લય પામતાં.
૧૫/૧૪

કહ્યું છે પુણ્ય કર્મોનું ફળ સાત્વિક નિર્મળ;
રજનું ફળ છે દુ:ખ, અજ્ઞાન તમનું ફળ.
૧૬/૧૪

સત્વથી ઊપજે જ્ઞાન, રજથી લોબ ઊપજે,
પ્રમાદ્, મોહ, અજ્ઞાન, ઊપજે તમથી સહુ.
૧૭/૧૪

ચડે છે સાત્વિકો ઊંચે, રાજ્સો મધ્યમાં રહે;
હિનવૃત્તિ તમોધર્મિ, તેની થાય અધોગતિ.
૧૮/૧૪

ગુણો વિના ન કર્તા કો જ્યારે દ્રષ્ટા પીછાણતો,
ત્રીગુણાતીતને જાને, તે પામે મુજ ભાવને.
૧૯/૧૪

દેહ સાથે ઊઠેલા આ ત્રીગુણો જે તારી જતો,
જન્મ મૃત્યુ જરા દુ:ખે છૂટી તે મોક્ષ ભોગવે.
૨૦/૧૪

અર્જુન બોલ્યા :

ક્યાં લક્ષણથી દેહી ત્રીસગુણાતીત થાય છે?
હોય આચાર શો એનો? કેમ એ ત્રીગુણો તરે?
૨૧/૧૪

શ્રી ભગવાન બોલ્યા :

જ્ઞાન પ્રવૃત્તિ ને મોહ, તેના ધર્મો શરીરમાં,
ઊઠે તો ણ કરે દ્વેષ, શમે તો ન કરે સ્પૃહા.
૨૨/૧૪

જે ઉદાસીન શો વર્તે ગુણોથી ચળતો નથી,
વર્તે ગુણો જ જાણીને, રહે સ્થિર ડગે નહિ.
૨૩/૧૪

સમ દુ:ખે-સુખે, સ્વસ્થ, સમલોષ્ટાશ્મકંચન;
સમ પ્રીયાપ્રીયે, ધીર, સમ નિંદા-વખાણ માં.
૨૪/૧૪

સમ માનાપમાને જે, સમ જે શત્રુમીત્રમાં,
સૌ કર્મારંભે છોડેલો, ગુણાતીત ગણાય તે.
૨૫/૧૪

અવ્યભિચાર ભાવે જે ભક્તિયોગે મને ભજે,
તે આ ગુણો કરી પાર બ્રહ્મને પાત્ર થાય છે.
૨૬/૧૪

અમૃત-અક્ષર-બ્રહ્મ, ને એકાંતિક જે સુખ,
તેમ શાશ્વત ધર્મો જે, સૌનો આધાર હું જ છું.
૨૭/૧૪

શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘ત્રિગુણ નિરૂપણ' નામનો ચૌદ મો અધ્યાય સંપૂર્ણ