અધ્યાય ૧૧ મો
વિરાટ દર્શન

અર્જુન બોલ્યા :

મારા અનુગ્રહાર્થે જે તમે અધ્યાત્મજ્ઞાનનું;
પરમ ગૂઢ કહ્યું તેથી મારો એ મોહ છે ગયો.
૧/૧૧

ભૂતોના જન્મ ને નાશ મેં સવિસ્તાર સાંભળ્યા;
તેમ અક્ષય મહાત્મ્ય તમારા મુખથી, પ્રભુ!
૨/૧૧

નિજને વર્ણવો જેમ, તેવું જ પરમેશ્વર !
ઈશ્વરીરૂપ જોવાને ઈચ્છું છુ, પુરુષોત્તમ !
૩/૧૧

મારે એ રૂપને જોવું શક્ય જો માનતા, પ્રભુ !
તો, યોગેશ્વર દેખાડો નિજ અવ્યય રૂપ એ.
૪/૧૧

શ્રી ભગવાન બોલ્યા :

જો તું મારા બધા રૂપો સેંકડો ને હજારથી;
બહુ પ્રકારના દિવ્ય ઘણા આકાર-વર્ણના.
૫/૧૧

આદિત્યો, વસુઓ રુદ્રો અશ્વીનો મરુતોય જો;
પૂર્વે ક્યારે ના દીથેલા એવા આશ્ચર્ય જો ઘણા.
૬/૧૧

જો મારા દેહમાં આજે એકસાથ અહી રહ્યું ચરાચર જગત આખું; ઈચ્છે જે અન્ય તેય જો.
૭/૧૧

મ'ને તારા જ આ નેત્રે નહિ જોઈ શકીશ તું;
દિવ્ય દ્રષ્ટિ તને આપું, ઈશ્વરી યોગ જો મુજ.
૮/૧૧

સંજય બોલ્યા:

આમ બોલી પછી કૃષ્ણ મહાયોગેશ્વરે, નૃપ !
ઈશ્વરીય પરમ્ રૂપ દેખાડ્યું પાર્થે નિજ.
૯/૧૧

ઘણા મોઢા ઘણી આંખો ઘણા અદ્ભુત રૂપમાં;
ઘણા આભૂષણો દિવ્ય ઘણાયે દિવ્ય આયુધો.
૧૦/૧૧

માળા વસ્ત્ર ધર્યા દિવ્ય અર્ચાઓ દિવ્ય ગંધની;
સર્વ આશ્ચર્યથી પૂર્ણ વિશ્વ વ્યાપક દેવ એ.
૧૧/૧૧

આકાશે સામટી દીપે હજારો સૂર્યની પ્રભા;
તે કદી એ મહાત્માના તેજસી થાય તો ભલે .
૧૨/૧૧

અનંત ભાતનું વિશ્વ આખુંય એક ભાગમાં;
દેવાધી દેવના દેહે અર્જુને જોયું એ સામે.
૧૩/૧૧

પછી અર્જુન આશ્ચર્યે હર્ષ રોમાંચ ગાત્રથી;
દેવને હાથ જોડીને નમાવી શિર ને વદ્યો.
૧૪/૧૧

અર્જુન બોલ્યા :

હે દેવ! દેખું તમ દેહમાં સૌ
દેવો તથા ભૂત સમૂહનાના;
બ્રહ્મા વિરાજે કામાંલાસને આ
ને દિવ્ય સર્પો રુશીયોએ સર્વે.
૧૫/૧૧

અનેક નેત્રો મુખ હાથ પેટો,
અનંત રૂપો તમ સર્વ બાજુ;
દેખું નહિ અંત ન મધ્ય આદિ,
તમારું વિશ્વેશ્વર, વિશ્વરૂપ !
૧૬/૧૧

ધારી ગાદા ચક્ર કીરીટદીપો,
બધી દિશે તેજ તણા સમુહે
તપાવતા સુરજ અગ્નિ જ્યોતિ
જોવા તમે શક્ય ન અપ્રમેય !
૧૭/૧૧

તમે પરમ અક્ષર ને ય તત્વ
તમે મહા આશ્ચર્ય વિશ્વનું આ
અનાશ છો સાશ્વત ધર્મપાળ
જાણું તમે સત્ય અનાદી દેવ.
૧૮/૧૧

અનાદી મધ્યાંત, અનંત શક્તિ,
અનંત હાથો શશી સૂર્ય નેત્ર
પેખું તમારે મુખ અગ્નિ બાળો
તમે સ્વતેજે જગ આ તપાવો.
૧૯/૧૧

આ વ્યોમ પૃથ્વી તણો અંતરાળ
દિશાય સૌ એક તમે જ વ્યાપ્યા;
તમારું આ અત્યંત ઉગ્ર રૂપ
દેખી ત્રિલોકી અકળાય દેવ !
૨૦/૧૧

આ દેવસંઘો તમ માહ્ય પેસે,
કો હાથ જોડી વિનવે ભયેથી
સ્વસ્તિ બની સિદ્ધ મહર્ષિ સંઘો
અનેક સ્તોત્રે તમને સતાવે છે.
૨૧/૧૧

આદિત્યો રુદ્રો વસુ વિશ્વ્દેવો
સાધ્યો કુમારો મારુતોય પીત્રી
ગાંધર્વો યક્ષો અસુરોય સિદ્ધો;
આશ્ચર્યથી સૌ તમને નિહાળે.
૨૨/૧૧

મો નેત્ર ઝાઝા વિકરાળ દાઢો
હાથો પગોને ઉદરો'ય ઝાઝા;
વિરાટ આ રૂપ તમારું ભાળી
પામે વ્યથા લોક બધા અને હું
૨૩/૧૧

વ્યોમે અડેલા બહુ રંગ વાળા
ખુલ્લા મુખો દીપ્ત વિશાળ ડોળા
તેજે ભરેલા તમને નિહાળી;
મુંઝાવું ને ધીરજ શાંતિ ખોઉં.
૨૪/૧૧

જોતા જ સર્વે પ્રલયાગ્ની જેવા
મુખો તમારા વિકરાળ દાઢો,
દિશા ના સુઝે નહિ શાંતિ લાગે;
પ્રસન્ન થાઓ જગના નિવાસ !
૨૫/૧૧

વળી બધા આ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો
ભૂપો તણા સર્વ સમૂહ સાથે
આ ભીષ્મ આ દ્રોણ જ સૂત કર્ણ
સાથે અમારાય મહાન યોદ્ધા,
૨૬/૧૧

પેસે ત્વારાથી મુખની તમારી
બિહામણી ને વિકરાળ દાઢે;
દાંતો તણા અંતરમાંહ્ય કોઈ
ચોંટ્યા દીસે ચૂર્ણ બનેલ માથે.
૨૭/૧૧

નદી તણા જેમ જળપ્રવાહો
વેગે સમુદ્રો પ્રતિ દોટ મૂકે,
ઝાલો ભર્યા તેમ મુખે તમારા
દોડે બધા આ નરલોક વીરો
૨૮/૧૧

જ્વાળા વિષે જેમ પતંગ પેસે
વિનાશ કાજે અતિવેગ સાથે
લોકો તમારા મુખમાંહ્ય તેમ
નાશાર્થ પેસે અતિવેગ સાથે.
૨૯/૧૧

ગ્રસી બધેથી બળતા મુખોમાં
જીભો વડે લોક સમગ્ર ચાટો;
પ્રભો ! તપાવે કિરણો તમારા
ભરી ત્રિલોકી અતિ ઉગ્ર તેજે
૩૦/૧૧


છો કોણ બોલો વિકરાળ રૂપી?
નમું તમોને પરમેષ ! રીઝો,
પીછાણ ઈચ્છું નિજ આદિદેવ !
પ્રવૃત્તિ જાણી શકું નાં તમારી.
૩૧/૧૧

શ્રી ભગવાન બોલ્યા :

છુ કાળ ઊઠ્યો જગનાશકારી
સંહારવા લોક અહી પ્રવર્ત્યો;
તારા વિનાયે બચશે ન કોઈ,
જે આ ખડા સૈનિક સામસામાં.
૩૨/૧૧

તેથી ખડોથા યશ મેળવીલે
વેરી હાની ભૂગાવ રાજ્ય રિદ્ધિ
પૂર્વે જ છે મેં જ હણેલ એને
નિમિત્ત થા માત્ર તું, સ્વસાચી !
૩૩/૧૧

શું ભીષ્મ કે દ્રોણ, જયદ્રથેય થેય,
કે કર્ણ યા અન્ય મહાન યોદ્ધા
મેં છે હણ્યા માર તું છોડ શોક
તું ઝૂઝ જીતીશ રણે સ્વશત્રુ.
૩૪/૧૧

સંજય બોલ્યા :

આ સાંભળી કેશવ કેરું વેણ
બે હાથ જોડી થથરે કીરિટી;
ફરી કરી વંદન કૃષ્ણને એ
નમી ડરી ગદ્ગદ કંઠ બોલ :
૩૫/૧૧

અર્જુન બોલ્યા :

છે યોગ્ય એ કીર્તનથી તમારા
આનંદ ને પ્રેમ લહે જગત સૌ
નાસે બાયે રાક્ષસ સૌ દિશામાં
સર્વે નામે સિદ્ધ તણા સમૂહો.
૩૬/૧૧

ન કાં નમે સૌ તમને, પરાત્મન ?
બ્રહ્મા તું યે ગુરુ ! આદિકર્તા
અનંત દેવેશ ! જગન્નીવાસ !
સત અસત્ ને પર, અક્ષરાત્મન
૩૭/૧૧

પુરાણ છો પુરુષ આદિદેવ !
તમે જ આ વિશ્વનું અન્ત્યધામ;
જ્ઞાતા તમે, જ્ઞેય પરં પદે છો,
તમે ભર્યું વિશ્વ, અનંતરૂપ !
૩૮/૧૧

તમે શશી, વા, વરુણાગ્નિ , ધર્મ,
પ્રજાપતિ, બ્રહ્મપીતા તમે જ
મારા હજારો નમનો તમોને,
નમો નમસ્તેય નમો નમસ્તે.
૩૯/૧૧

સામે નમું છુ, નમું છુંય પીઠે,
સૌ પાસ વંદુ, પ્રભુ ! સર્વરૂપ !
અપ્પર છે વીર્ય, અમાપ શક્તિ,
સર્વે બના, સર્વ નીજે સમાવી
૪૦/૧

સખા ગણી વેણ અયોગ્ય બોલ્યો,
હે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખા' શા;
ના જાણતા આ મહિમા તમારો,
પ્રમાદથી કે અતિપ્રેમથી યે.
૪૧/૧૧

બેઠા, ફર્યા સાથ, જમ્યાય, સૂતા
એકાંતમાં કે સઘળા સમક્ષ,
હાંસી કરી ત્યાં મરજાદ લોપી
ક્ષમા કરો એ સહુ, અપ્રમેય !
૪૨/૧૧

તમે પિતા સ્થાવર જન્ગમોના,
તમે જ સૌના ગુરુરાજ પૂજ્ય;
ત્રિલોકમાંય તમ તુલ્ય કો ણા,
ક્યાંથી જ મોટો ? અનુપ પ્રભાવી !
૪૩/૧૧

માટે હું સાષ્ટાંગ કરું પ્રણામ,
પ્રસન્ન થાઓ, સ્તવનીય ઇશ !
સાંખે પિતા પુત્ર, સખા સખાને,
પ્રિય પ્રિય તેમ મનેય સાંખો.
૪૪/૧૧

હર્શું હું દેખી અણદીઠ રૂપ,
છતાં ભયે વ્યાકુળ ચિત્ત મારું;
મને બતાવો, પ્રભુ, મૂળરૂપ,
પ્રસન્ન થાઓ, જગના નિવાસ !
૪૫/૧૧

કરે ગદા-ચક્ર, કિરીટ માથે
એવા જ ઈચ્છું તમને હું જોવા;
ચતુર્ભૂજી રૂપ ધરો ફરી એ,
સહસ્ત્રબાહો ! પ્રભુ ! વિશ્વરૂપ !
૪૬/૧૧

શ્રી ભગવાન બોલ્યા :

રાજી થઇને મુજ યોગ દ્વારા
દેખાડ્યું આ રૂપ પરં તને મેં;
અનંત તેજોમય આદિ વિશ્વ,
પૂર્વે ના તારા વિણ દીઠ કોયે.
૪૭/૧૧

ન વેદ-પાઠે, નહિ યજ્ઞ-દાને,
ન કર્મકાંડે, ના તાપે ઉગ્ર,
મનુષ્યલોકે મુજ રૂપ આવું
તારા વિના કોઈ શકે નિહાળી
૪૮/૧૧

મુઝા નહિ, માં ધર મૂઢભાવ
આવું નિહાળી મુજ ઘોર રૂપ,
નિવાર તારો ભય, થા પ્રસન્ન,
લે એ જ આ રૂપ તું પેખ મારું.
૪૯/૧૧

સંજય બોલ્યા :

આવું કહી અર્જુનને, ફરીથી
સ્વરૂપ દાખવ્યું વાસુદેવે;
ફરી ધરી સૌમ્ય શરીર દેવે
દીઠો દિલાસો ભયભીતને એ.
૫૦/૧૧

અર્જુન બોલ્યા :

તમારું માનવી રૂપ સૌમ્ય આ જોઈને હવે
ચેતના, સ્વસ્થતા પામ્યો, નિજ ભાવે થયો સ્થિર
૫૧/૧૧

શ્રી ભગવાન બોલ્યા :

અતિ દુર્લભ આ મારા રૂપને તે નિહાળું જે
દેવો'ય વાંછતા નિત્ય તે સ્વરૂપનું દર્શન
૫૨/૧૧

ના વેદોથી, ના યજ્ઞોથી, નહિ દાને, તાપે નહિ,
શક્ય આ દર્શન મારું, જેવું આજે તને થયું.
૫૩/૧૧

અનન્ય ભક્તિ એ તોયે આવી રીતે હું શક્ય છું
તત્ત્વથી જાણવો, જોવો, પ્રવેશે મુજમાં થવો.
૫૪/૧૧

મારે અર્થે કરે કર્મ, મત્પરાયણ ભક્ત જે,
દ્વેશહીન, અનાસક્ત, તે આવી મુજને મળે.
૫૫/૧૧


શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ’વિરાટ દર્શન' નામનો અગિયાર મો અધ્યાય સંપૂર્ણ